ΑΡΤΑ

Το τζαμί του Φαΐκ Πασά μαζί με το Φεϋζούλ τζαμί είναι ένα από τα δύο σωζόμενα τζαμιά της Άρτας. Κτίστηκε στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα από τον Φαΐκ Πασά, πρώτο Οθωμανό κατακτητή της Άρτας. Το τζαμί κατασκευάστηκε με υλικά τα οποία μεταφέρθηκαν από τον παλαιό βυζαντινό ναό της Παρηγορήτισσας, από την αρχαία Νικόπολη αλλά και από διάφορα αρχαία κτίσματα της Αμβρακίας. Ορισμένα από τα αρχιτεκτονικά μέλη του προστώου (ρεβάκ) προέρχονται από το βυζαντινό ναό της Παναγιάς της Παντάνασσας, ο οποίος ιδρύθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα από τον Μιχαήλ Β΄ Κομνηνό Δούκα. Σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα, το τζαμί πιθανόν να είχε χτιστεί πάνω στα ερείπια βυζαντινού ναού αφιερωμένου στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο.

Σύμφωνα με προφορικές πληροφορίες που συνέλεξε ο Σεραφείμ Ξενόπουλος, μητροπολίτης Άρτας από κάποιον Οθωμανό κάτοικο της Άρτας, ο Φαΐκ Πασάς είχε ορίσει ιμάμη στο τζαμί αλλά μετά το θανατό του, μη βρίσκοντας κάποιον άξιο αντικαταστάτη, ο πασάς αποφάσισε να αποσυρθεί από το στρατιωτικό και πολιτικό του αξίωμα και να γίνει ο ίδιος ιμάμης στο τζαμί. Ο Φαΐκ Πασάς παρέμεινε ιμάμης για περίπου 40 χρόνια, σύμφωνα με τον Σ.Ξενόπουλο, δηλαδή μέχρι το θανατό του, το 1499 μ.Χ (905 έτος Εγίρας, ημερομηνία που αναγράφεται σε επιτύμβια πλάκα που βρέθηκε στην περιοχή). Με βάση αυτές τις πληροφορίες, ο μητροπολίτης Άρτας τοποθέτησε την κατασκευή του τζαμιού στο έτος 1455 μ.Χ (860 έτος Εγίρας), δηλαδή την εποχή που σουλτάνος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ήταν ο Μωάμεθ Β΄ ο Πορθητής. Επίσης ο μητροπολίτης Άρτας μας πληροφορεί ότι ο σουλτάνος όταν έμαθε για το μεγαλοπρεπές τζαμί που κατασκεύασε ο Φαΐκ Πασάς, έδωσε εντολή να κατασκευαστεί ένα άλλο τζαμί εντός του κάστρου της Άρτας και να αφιερωθεί στον ίδιο. Σύμφωνα όμως με άλλους μελετητές, η κατασκευή του τζαμιού έγινε αργότερα, γύρω στα 1492 - 1493 μ.Χ, δηλαδή την εποχή που σουλτάνος ήταν ο Βαγιαζίτ Β΄.

Ίχνη από το χαμάμ που υπήρχε κοντά στο τζαμί. Ο Φαΐκ Πασάς, θέλοντας να μείνει για πάντα αθάνατο το όνομά του στην περιοχή, αποφάσισε να κατασκευάσει ιμαρέτ (πτωχοκομείο) στο οποίο έβρισκε στέγη και τροφή μεγάλος αριθμός φτωχών κατοίκων. Εκτός από το πτωχοκομείο, το κτιριακό συγκρότημα γύρω από το τζαμί, περιελάμβανε ένα μεντρεσέ, ένα χάνι και ένα χαμάμ. Η περιοχή γύρω από το τζαμί χρησιμοποιήθηκε ως νεκροταφείο για μεγάλο χρονικό διάστημα όπως μαρτυρούν οι αρχαιολογικές ανασκαφές. Εξαιτίας του ιμαρέτ, η περιοχή πήρε το όνομα «Μαράτι».

Το τζαμί είχε στην κατοχή του, γεωργικές εκτάσεις στα χωριά Βίγλα και Μαρατιοί (τμήμα του σημερινού Πολυδρόσου Άρτας) και λάμβανε τα έσοδα από την εκμετάλλευσή τους. Πριν την κατάληψη της Άρτας από τους Οθωμανούς, οι συγκεκριμένες εκτάσεις ήταν ιδιοκτησία της μονής της Παναγίας της Ροδιάς. Ο αριθμός των εκτάσεων ήταν σημαντικός και ο Φαΐκ Πασάς, για να χρηματοδοτήσει το τζαμί, απέσπασε το μεγαλύτερο μέρος.

Το τζαμί υπήρξε θέατρο μαχών κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821. Σύμφωνα με τον Ιωάννη Μακρυγιάννη, στις 14 Νοεμβρίου 1821 ο Μάρκος Μπότσαρης με 300 άντρες οχυρώθηκε στο τζαμί. Μαζί του στο Μαράτι συντάχθηκαν αρκετοί οπλαρχηγοί και αναμεσά τους ο Γεώργιος Καραϊσκάκης. Στις 15 Νοεμβρίου οι Τούρκοι ξεκίνησαν αδιάκοπο κανονιοβολισμό κατά του Μαρατιού και προκάλεσαν σημαντικές απώλειες στην ελληνική πλευρά και έτρεψαν σε φυγή αρκετούς στρατιώτες. Ο Μάρκος Μπότσαρης και ο Γεώργιος Καραϊσκάκης κλείστηκαν στο τζαμί και απέκρουσαν τις επιθέσεις των Τούρκων μέχρι τη στιγμή που εμφανίστηκε στα υψώματα του Μαρατιού, ο Νότης Μπότσαρης με 300 άντρες και όλοι μαζί απώθησαν τους Τούρκους προς την Άρτα. Ο Παναγιώτης Αραβαντινός επιβεβαιώνει τις μάχες που έλαβαν χώρα στο Μαράτι αλλά υποστηρίζει ότι πρωταγωνιστής υπήρξε ο Ανδρέας Ίσκος και μετά την επέμβαση του Μάρκου Μπότσαρη, οι Τούρκοι τράπηκαν σε φυγή.

Αναφορά στο τζαμί κάνει και ο Ουίλιαμ Μάρτιν Ληκ, ο οποίος παράλληλα μας πληροφορεί ότι στο Μαράτι υπήρχαν άφθονες φουντουκιές ενώ ο Φρανσουά Πουκεβίλ μας ενημερώνει για τον σημαντικό αριθμό από πορτοκαλιές, λεμονιές, ελαιόδεντρα αλλά και καλαμώνες που κάλυπταν την περιοχή. Ο Σεραφείμ Ξενόπουλος, μας δίνει επίσης την πληροφορία ότι το 1884 στην περιοχή γύρω από το τζαμί κατοικούσαν περίπου 10 χριστιανικές οικογένειες και έξι με εφτά Οθωμανοί, οι οποίοι προσεύχονταν στο τέμενος. Μετά την απελευθέρωση της Άρτας, το τζαμί είχε μετατραπεί σε εκκλησία αφιερωμένη στον Άγιο Ιωάννη το Ρώσο. Το 1938 με βασιλικό διάταγμα το τζαμί ανακηρύχθηκε σε διατηρητέο ιστορικό χώρο.

Δομή και τοποθεσία Το τζαμί, όπως και τα περισσότερα τζαμιά του ελλαδικού και βαλκανικού χώρου ανήκει στον τύπο Α. Αποτελείται από μία απλή μονόχωρη αίθουσα προσευχής με τρούλο, τετράγωνης κάτοψης και πλευράς, διαστάσεων 11,50 μ. Στην είσοδο του τζαμιού βρίσκεται ένα κιονοστήρικτο προστώο (ρεβάκ). Στη βόρεια πλευρά του τζαμιού, πάνω σε τετράγωνη βάση, υψώνεται κυλινδρικός μιναρές.

Βρίσκεται στη θέση Μαράτι, κοντά στο χωριό Γραμμενίτσα και σε ελάχιστη απόσταση από τους οικισμούς Μαραθοβούνι και Ελεούσα, δίπλα στις όχθες του ποταμού Αράχθου και απέχει περίπου 3 χλμ. από το ιστορικό γεφύρι της Άρτας.Παλαιότερα, η περιοχή γύρω από το τζαμί ονομαζόταν Τοπ - Αλτί. Η συγκεκριμένη λέξη περιέγραφε όλη την περιοχή που βρισκόταν εντός της ακτίνας βολής των όπλων που είχαν τοποθετηθεί στο κάστρο της Άρτας.